Home

ikigai

de reden om ’s ochtends op te staan

ikigia, de reden om ’s ochtends op te staan, een project over de kracht van de menselijke relatie. Hoe krijgt deze relatie vorm, in de zoektocht naar ‘ikigai, de reden om ‘s ochtends op te staan’. Verandert er iets met je ikigai? … en zo ja: Wat?

Achtergrond

Premisse

Een warme, gezonde sociale omgeving vormt de basis voor een rijk en zinvol leven.

Aanleiding

Sinds een aantal maanden spookt er één thema door mijn hoofd: de heilzame werking van een hechte, warme sociale omgeving. Ik kwam een aantal sprekende voorbeelden tegen, die – voor mij althans volstrekt contra-intuïtief de ogen openden. Zo heb ik altijd gedacht dat gezonde voeding en genoeg beweging de voorwaarden zijn voor een lang en gezond leven. Maar uit onderzoek blijkt dat de waarde van een persoon voor zijn directe sociale omgeving van veel groter belang is. En dat die persoon die waarde ook voelt. ‘Ikigai ’ noemt men dat op Okinawa, waar men met gemak 100 jaar en ouder wordt. De ‘oudjes ’ aldaar doen er nog toe!

Ik dacht altijd dat een heroïne junkie lichamelijk verslaafd was aan dat spul; en dat afkicken een ware hel is. Maar in zijn best-selling boek ‘Chasing The Scream: The First and Last Days of the War on Drugsbeschrijft Johann Hari op overtuigende wijze hoe een heroïneverslaving geen individuele aandoening is, maar een sociale. Zo was 20% van de Amerikaanse militairen ten tijde van de oorlog in Vietnam verslaafd. Het thuisfront vreesde voor een vloedgolf aan junkies, maar na hun ‘tour of duty’ eenmaal terug op vertrouwde bodem, opgenomen in hun vertrouwde, warme sociale omgeving, taalde al snel het merendeel van hen niet meer naar het spul. Hun lichamelijke afhankelijkheid werd genezen door de kracht van hun sociale omgeving.

Nog een voorbeeld. Enkele bewoners van een straat in Nijmegen realiseerden zich dat zij niemand in hun eigen straat kenden. Zij organiseerden een kennismakingsavond en dachten dat er misschien enkele buurtbewoners zouden komen opdagen. Wat schetst hun verbazing? Op die avond is het café waar ze hadden afgesproken, afgeladen vol met buurtgenoten die vrolijk met elkaar verhalen uitwisselden. Allemaal op zoek naar die warme, sociale omgeving.

Wat zouden we allemaal niet kunnen bereiken als wij die kracht kunnen aanboren?

Jack Fila

Achtergrond

Het effect van de steeds verder doordravend individualisering in onze westerse samenleving is beangstigend. In dit systeem wordt iedereen overal persoonlijk verantwoordelijk voor gemaakt. Je kent het  wel, die  vermeende  ‘zelfredzaamheid’  van de  mens.  En  wanneer   sommigen   deze   jachtige samenleving niet meer kunnen bijbenen en uit de boot dreigen te vallen, konden zij vroeger terecht binnen de sociale structuren van het gezin, de familie, de kerk, de wijk, het werk e.d. Maar deze structuren hebben – ieder in méér of mindere mate – hun sociaal bindende kracht verloren, ze kunnen het niet meer aan. Ze zijn niet meer in staat deze uitvallers op een menselijke manier op te vangen. Deze taak is overgegaan naar professionele zorg-organisaties in het sociale domein.

Met de introductie van (semi)commerciële organisaties op het speelveld van sociale relaties, treedt  ook   een  verregaande  professionalisering   en   ‘verwetenschappelijking’   op.  Eén   van   de uitgangspunten daarbij is het concept van  ‘inclusie’,  het ondersteunen  bij  meedoen, of  zoals een brochure van Pluryn het formuleert: ‘mensen ondersteunen bij het ontdekken van eigen talent en kracht, het leveren van hun unieke bijdrage in wijk, buurt, werk etc. En het opbouwen van een  rijk, (zin)vol leven.’ De genoemde organisaties leren de getroffenen een warme, gezonde sociale omgeving op te bouwen, hen te leren dat zij er toe doen. Maar zoals ikigai óók aangeeft, vereist het tevens een eigen, individuele inzet. Het is de eigen zoektocht, met vallen en opstaan, op zoek naar een sociale omgeving waar zij zich geborgen en veilig voelen, waar men zich ten volle kanontplooien.

De verhalen

Ons staat een project voor ogen, bedoeld zowel voor de mensen uit de risicogroepen als voor de zorgprofessionals die deze mensen willen helpen in hun pogingen  weer aansluiting  te vinden  in onze samenleving. Het laat de dagelijkse praktijk zien van het zorg- en welzijnswerk, met al haar kansen en  valkuilen,  succes en  falen,  maar steeds  met  dezelfde centrale  vraag  aan de hoofdpersoon: Wat is jouw Ikigai’?

Gezien worden

‘Gevoel’ dat is de sleutel, en dat is ook de sleutel om mensen weer hun waardigheid terug te geven. En dat is de aller, allereerste belangrijkste stap wil jij cohesie überhaupt in de maatschappij. Kijk iemand in de ogen en laat merken: ik zie jou! Daarna: ik hoor jou. Maar dat zijn allemaal stappen. Maar het begint met: ik zie jou.

Aan het woord is Petra. Petra is een alleenstaande vrouw van eind 30. Na haar opleiding tot verpleegkundige ging zij werken in een regionaal ziekenhuis. Zij verhuisde naar het nabij gelegen stadje, in een nieuwbouwwijk. Echter al direct vanaf het begin ontwikkelde zij eerst vage, later steeds meer concrete lichamelijke klachten. Petra werd bedlegerig en kwam het huis niet meer uit. Ze vereenzaamde. Haar enige contacten waren haar broer, die ieder weekend kwam en de thuishulp. Met de buren had zij geen contact, evenmin als met andere wijkbewoners. Door haar ziekte en doordat zij aan huis was gebonden, ontwikkelde ze ook psychische problemen; angst- en paniekaanvallen. Deze werden zo hevig dat zij hiervoor therapie kreeg.

Door toeval (of was het toen zij met haar broer koffie ging drinken in het gemeenschapshuis?) kwam zij in contact met de  plaatselijke  amateur-toneelvereniging. Toneelspelen was  altijd  al haar hobby geweest en toen deze vereniging  eindelijk  van de  gemeente  een vaste  repetitieruimte  in  het gemeenschapshuis kreeg toegewezen, zochten ze uitbreiding van het gezelschap: een vrijwilliger die voor de kostuums kon zorgen. Aangespoord door haar broer meldde Petra zich aan, ook omdat deze functie voor haar – ondanks haar lichamelijke beperking – te doen was. Een keer per week werd zij dan door iemand van de vereniging met de auto opgehaald, rolstoel achterin en dan naar de repetitie.

Het vrijwilligerswerk deed Petra zichtbaar goed en toen de aanvraag voor een scootmobiel werd gehonoreerd, kreeg  ze  meer en  meer  de mogelijkheid  wat  vaker buitenshuis  te  komen. Wat  ze, schoorvoetend, dan ook deed. Langzaam maar zeker verdwenen haar psychische klachten en ook lichamelijk leek ze er op vooruit te gaan. Enige rancune naar haar buren en andere wijkbewoners was er wel, maar het leek alsof Petra juist hieruit de extra energie putte om  meer voor de buurt te gaan doen. Nu helpt ze mee bij het onderhoud van het parkje in het midden van het dorp; ze is actief betrokken bij de bewonersraad en zo meer. Petra lijkt de missie te hebben opgepakt dat niemand in de positie zal komen die haar is overkomen.

Petra kan een personage zijn in de documentaire ikigai, of de reden om ’s ochtends op te staan. Zij vertelt het verhaal, licht de beelden toe en gaat met mensen in gesprek. Maar het verhaal gaat niet expliciet over haar. Petra is de ervaringsdeskundige die ons – de toeschouwers – meeneemt op het pad van sociale activering, in het spanningsveld tussen burger en overheid.

Abraça-me

2008

Een aantal cliënten van IrisZorg – een zorginstelling voor verslaafden en daklozen – heeft het in hun hoofd gehaald een speelfilm te gaan maken. Ze gaan alles zelf doen: productie, camera, regie, de acteurs. Ook de toenmalige voorzitter van de Raad van Bestuur Don Olthof wordt voor een rol gevraagd: de bad guy.

Don speelt een pusher die zover gaat dat hij zijn dochter gebruikt voor zijn eigen snode plannen. Maar haar broer, komende vanuit een situatie van verslaving, keert zich tegen zijn vader om zijn zus te redden. Destijds had Don Olthof er een hard hoofd in. Zijn ‘klantjes’ zouden de discipline nooit kunnen ontwikkelen om dit grootse filmproject te realiseren. Later moet hij zelf toegeven: “Op de eerste repetitiedag dacht ik ‘die komen nooit op tijd, dus als ik zelf een kwartiertje te laat ben, geeft dat ook weer niet.’ Nou, ik was de laatste. Ze waren allemaal op tijd… behalve ik.”

Anderhalf jaar later zitten 800 mensen geboeid te kijken in concertgebouw De Vereeniging naar de filmpremière van Abraça-me. Die ‘klantjes’ hebben het ‘em dan toch geflikt, Nijmeegse en Arnhemse dak- en thuislozen schitteren in hun eigen speelfilm! Zij hadden een reden om die ochtend op te staan.

Anno 2018, hoe is het met de makers?

Wij zitten samen met Don Olthof en publicist Jos van der Lans op een Nijmeegs terras en bespreken het project ikigai. Het filmproject van IrisZorg Abraça-me komt ter sprake. Don fronst: “De meeste mensen die meegewerkt hebben aan die film, hebben we daarna nooit meer gezien. Wat is er van hen geworden?” Ik probeer de vraag met een wedervraag te beantwoorden: “Hebben zij wellicht hun ikigai, hun reden om ’s ochtends op te staan, gevonden?”

Verdere verhalen

Gerard liep op z’n 16de weg van huis. Hij vond dat zijn moeder, na het overlijden van zijn vader, iets te snel met een nieuw vriendje thuis kwam. Hij is niet meer teruggekomen en zwierf 25 jaar door Nederland. Ook raakte hij aan de drank en drugs. Door een toevallige ontmoeting op Hoog Catharijne in Utrecht wordt hij zich bewust van zijn uitzichtloze situatie. Hij bekeert zich tot het Christendom en hij vat het plan op mede-mensen in zijn situatie te helpen. “Daklozen hebben rust nodig en veranderingen moeten in het eigen tempo gaan. Anders werkt het niet.” En: “Ze hebben allemaal een eigen verhaal en daar moeten we naar luisteren.” Gerard wil zijn eigen daklozen-opvangtehuis beginnen.

Nathalie, een 30 jaar jonge vrouw, is zwaar spastisch en kan niet direct communiceren. Ze heeft 24/7 zorg nodig. Maar tussen de oren is er niets mis met Nathalie. Nu, na steeds onder de hoede van het ouderlijk huis en een zorginstelling geweest te zijn, wil zij zelfstandig gaan wonen. “Ik wil zelf bepalen wie er aan mijn lijf komt.” Maar er zijn obstakels en het begrip ‘inclusie’ heeft ook minder positieve kanten, ervaart Nathalie. Aanpassen aan de regels van de sociale woningbouw, bijvoorbeeld. Maar hoe kun je je omdraaien in het smalle gangetje van een appartement, terwijl je in een grote rolstoel zit?

Anne, een 24-jarige vrouw met PDD-NOS, heeft één obsessie: een reis naar Dachau. Zij is de geallieerde soldaten in de Tweede Wereld Oorlog ziels dankbaar dat zij gewonnen hebben. Want “… als Hitler had gewonnen, dan had hij mensen zoals ik zomaar in een concentratiekamp gestopt en vermoord.” Dan ontmoet ze Margriet, een meisje van 10, met dezelfde obsessie voor WO II. Samen gaan ze naar Dachau.

  • Tot slot

    Henk organiseert een avond-wandeltocht door het oude stadscentrum en De Benedenstad van Nijmegen. Hij doet dit jaarlijks. Ervaring leert hem dat op zo’n initiatief 15 tot 20 deelnemers afkomen. Samen lopen ze dan langs historische panden en door kronkelende steegjes. Henk vertelt er de verhalen bij.

    Op de avond van de tocht loopt Henk naar het afgesproken beginpunt. Wat schetst zijn verbazing als hij meer dan 100 mensen klaar ziet staan, gezellig met elkaar keuvelend, in afwachting van de wandeltocht.

    Deze massale opkomst op zoiets eenvoudigs als een wandeltocht door het historisch hart van Nijmegen zegt iets over de behoefte aan samenzijn, maar ook over het ervaren gebrek er aan in de huidige samenleving. Een antwoord op een doorslaande individualisering in de maatschappij.

ikigai – een kennismaking

uit: ‘ikigai, het Japanse geheim voor een lang en gelukkig leven’ – Francesc Miralles – Héctor Garcia

Een mysterieus woord

We hadden het erover dat Viktor Frankls [logotherapeut/ existentieel psychotherapeut, J.F.] benadering de laatste tijd aan populariteit had ingeboet, in de spreekkamer althans, ten gunste van andere psychologische scholen. En dat de mens niettemin blijft zoeken naar de zin van wat we doen en beleven. We stellen onszelf vragen als:

  • Wat is de zin van mijn leven?
  • Is het louter een kwestie van dagen toevoegen aan mijn bestaan of heb ik een hogere missie in de wereld?
  • Waarom weten sommigen wel wat ze willen en leven ze gepassioneerd, terwijl anderen wegkwijnen in verwarring?

Op een gegeven moment viel het mysterieuze woord:

ikigai

Dit Japanse concept vertoont raakvlakken met de logotherapie, maar gaat veel verder. De sleutel [van een lang, gezond leven] lag in de ongewone vreugde die de lokale bevolking uitstraalt en die hun leven over een lange en aangename weg leidt. Ikigai is verborgen in ons binnenste en het vergt een geduldige verkenning om tot het diepste van ons wezen door te dringen en het te vinden. Volgens de inwoners van Okinawa, […] is ikigai de reden waarom we ‘s ochtends opstaan.

Elkaar helpen kan voor velen een krachtig genoeg ikigai zijn om te blijven leven. Volgens wetenschappers […] zijn de sleutels voor een lang leven: voeding, beweging, het hebben van een doel in je leven (ikigai) en een sterk sociaal netwerk, dat wil zeggen, veel vrienden en hechte familiebanden.

Er is uitgebreid vastgesteld dat het hebben van een actieve, flexibele geest die blijft bijleren een essentiële factor is om jong te blijven. Een jonge geest stimuleert een gezonde levensstijl die de veroudering zal vertragen.

Logotherapie

Toen een collega hem vroeg de essentie van zijn school in één zin te verklaren antwoordde Frankl: ‘Bij de logotherapie mag de patiënt rechtop blijven zitten, maar hij moet dingen aanhoren, die soms heel onaangenaam voor hem zijn.’

Frankl schrijft dat een van de eerste vragen die hij zijn patiënten stelde was: ‘Waarom pleegt u geen zelfmoord?’ En over het algemeen vonden de patiënten goede redenen om dat niet te doen en verder te gaan met hun leven. Wat doet logotherapie dus?

Het antwoord is simpel: redenen vinden om te leven.

Het proces van logotherapie laat zich in de volgende vijf stappen samenvatten:

  • De persoon voelt een leegte, een frustratie of angst.
  • De therapeut laat hem inzien dat hij verlangt naar een betekenisvol leven.
  • De patiënt ontdekt de zin van zijn bestaan (op dat moment van zijn leven).
  • Door middel van zijn wil kiest de patiënt ervoor die mogelijkheid te aanvaarden of te verwerpen.
  • Deze nieuwe levensimpuls helpt hem obstakels en smart te overwinnen.

Existentiële frustratie doet zich voor wanneer de zin van het leven afwezig of verwrongen is. Volgens Frankl hoeft deze frustratie echter niet abnormaal of een symptoom van neurose te zijn, maar kan ze tot op zekere hoogte positief werken: een prikkel om aspecten van je leven te veranderen.

Logotherapie beschouwt deze frustratie niet als een mentale ziekte, zoals andere therapieën doen, maar als een geestelijke spanning. De mens heeft geen behoefte aan een rustig bestaan, maar aan een uitdaging waarvoor hij zijn capaciteiten moet ontplooien en moet vechten. Mocht de persoon steun nodig hebben, dan komt de logotherapie in actie en helpt ze de patiënt de zin van zijn leven te ontdekken. Ze leidt hem door het conflict heen, zodat hij voort kan gaan tot hij zijn doel heeft bereikt. Frankl citeerde een beroemd aforisme van Nietzsche, die zei: ‘Hij die een reden tot leven heeft, kan vrijwel alle levensomstandigheden verdragen.’

Niettemin is het existentiële vacuüm karakteristiek voor de moderne samenleving, waarin de mens doet wat anderen doen of van hem verlangen, in plaats van te doen wat hij zelf zou willen. Vaak probeert men die leegte op te vullen met financiële macht, lichamelijke genoegens of geestelijke verdoving. Ze kan zelfs leiden tot zelfdoding.

Tien ikigai-voorschriften

    • Blijf altijd actief ga nooit met pensioen. Wie stopt met de dingen die hij goed kan en graag doet, raakt de zin van zijn leven kwijt. Daarom is het belangrijk ook na je ‘officiële’ arbeidsleven waardevolle zaken te doen: doorgaan, schoonheid of nut inbrengen voor anderen, hulp bieden en vorm geven aan onze kleine wereld.
    • Doe rustig aan. Haast is omgekeerd evenredig met kwaliteit van leven. Zoals een oud spreekwoord luidt: langzaamaan, dan breekt het lijntje niet. Wanneer we het jachtige bestaan achter ons laten, krijgen tijd en leven een nieuwe dimensie.
    • Eet je niet helemaal vol. Ook wat voedsel betreft geldt ‘minder is meer’. Om langer gezond te blijven moet je je volgens de 8o%-wet niet volproppen, maar juist iets minder eten dan de ‘honger’ die je hebt.
    • Omring je met goede vrienden. Zij zijn het beste elixer om zorgen met een goed gesprek te laten verdwijnen, om anekdotes die het bestaan lichter maken tegen te vertellen of naar die van hen te luisteren, om advies te vragen, om lol mee te maken, om te delen, te dromen… Kortom, om te leven.
    • Verbeter je conditie voor je volgende verjaardag. Water beweegt, het stroomt fris en staat niet stil. Op dezelfde manier heeft jouw levensvehikel dagelijks wat onderhoud nodig om het vele jaren te kunnen volhouden. Bijkomend voordeel is dat door die lichaamsbeweging gelukshormonen worden aangemaakt.
    • Met een vriendelijke uitstraling maak je vrienden en raak je zelf ontspannen. Het kan geen kwaad te beseffen dat het allemaal niet zo goed gaat, maar je mag het privilege niet vergeten dat je hier en nu bent, en dat de wereld vol kansen zit.
    • Zoek de natuur op. Hoewel de meeste mensen in de stad wonen, zijn we gemaakt om één te zijn met de natuur. We moeten er regelmatig naartoe om de batterijen van onze geest op te laden.
    • Je voorouders, de natuur die je voorziet van lucht en voedsel, je levensgezellen, alles waarvan je dagelijkse bestaan oplicht en jij je gelukkig voelt omdat je leeft. Wijd een moment van de dag aan bedanken en je geluksstroom zal groeien.
    • Leef in het nu. Treur niet langer over het verleden en wees niet bang voor de toekomst. Alles wat je hebt is de dag van vandaag. Gebruik hem zo goed mogelijk, zodat hij memorabel wordt.
    • Volg je ikigai. In jou zit een passie, een uniek talent dat zin geeft aan je bestaan, de stuwende kracht om het beste van jezelf te geven, tot het einde van je dagen.

uit: ‘ikigai, het Japanse geheim voor een lang en gelukkig leven’ – Francesc Miralles – Héctor Garcia

Workshop

Een workshop ontwikkeld door
Nijmegen, 7-1-2020
Naam workshop
‘ikigai, de reden om ’s ochtends op te staan’
Doel
De deelnemers leren het concept ‘ikigai, de reden om ‘s ochtends op te staan’ als belangrijke (cognitief) hulpmiddel bij de benoeming en de beoordeling van motieven voor eigen en andermans gedrag.
Doelgroep
Jong volwassenen, begeleiders sociale domein
Waar
Zowel intern als op locatie
Max. groepsgrootte
In onderling overleg (incl. begeleiders)
Duur
1,5 – 2 uur
Korte beschrijving
I
Tijdens een korte inleiding vertelt de workshopleider de achtergronden van het concept ‘ikigai, de reden om ’s ochtends op te staan’. Er volgt een diapresentatie (PowerPoint) met allerlei menselijke activiteiten. Bij iedere dia stelt de workshopleider aan de deelnemers de vraag: “Wat is hier de reden om ’s ochtends op te staan?”
II
Vervolgens vraagt hij de deelnemers om nu zelf 5 eigen redenen op te schrijven om ’s ochtends op te staan.
De workshopleider nodigt iedere deelnemer uit iets te vertellen over ‘zijn reden om ’s ochtends op te staan’.
III
Daarna volgt een uiteenzetting over de categorieën waar die redenen in ingedeeld kunnen worden: een doel hebben, erbij horen, je verhaal vertellen en boven jezelf uitstijgen. Deze categorieën worden toegelicht aan de hand van sprekende voorbeelden.
IV
Nu volgt een herhaling van de hierboven genoemde diapresentatie. Bij iedere dia wordt de vraag gesteld: “Bij welke categorie hoort deze menselijke activiteit?”
V
Tot slot beoordelen de deelnemers aan de hand van deze categorieën hun eigen ‘redenen om ’s ochtends op te staan’.
Gedurende de gehele workshop is er ruimte voor gesprek en discussie.
Kosten: i.o.o. (excl. vervoerskosten OV workshopleider)
Materialen: pc en beamer, pennen.
Achtergrond
Op zijn wereldwijde zoektocht naar gebieden waar mensen het oudst worden, ‘ontdekte’ de wetenschapsjournalist Dan Buettner 5 gebieden: de blue zones. Mensen in die gebieden worden met gemak 100 jaar of ouder. Na vergelijking van die gebieden concludeert Buettner dat niet alleen een gezonde leefwijze daaraan ten grondslag ligt, maar vooral dat deze mensen tot op hoge leeftijd in hun gemeenschap nog van belang zijn; zij doen er nog toe. Op Okinawa hebben ze hier een woord voor: ikigai dat losjes vertaald betekent: ‘de reden om ’s ochtends op te staan.’
Er zijn verschillende redenen om ’s ochtends op te staan, die wederom in te delen zijn in verschillende categorieën. Men kan zich een indeling volgens de motivatie-pyramide van Maslow voorstellen. In deze workshop echter is gekozen voor een meer actuele benadering.
In haar veelgeprezen boek ‘De kracht van betekenis’ onderscheidt de psychologe-filosofe Emily Smith-Esfahanie 4 categorieën die volgens haar essentieel zijn voor een betekenisvol leven: een doel hebben, erbij horen, je verhaal vertellen en boven jezelf uitstijgen. Het bijzondere van haar boek is dat zij deze indeling onderbouwt met zowel ervaringen uit het dagelijkse leven als uit wetenschappelijk onderzoek.
De workshop ‘ikigai, de reden om ’s ochtends op te staan’ verbindt de denkkaders van Buettner en Smith-Esfahanie.
Over de workshopleider
Jack Fila is scenarioschrijver voor films en documentaire, met een achtergrond in de cultuurpsychologie. Hij kwam in aanraking met ‘ikigai, de reden om ’s ochtends op te staan’ gedurende de inhoudelijke research voor een documentaire over 100-jarigen van regisseur Hans Heijnen. Met zijn ervaringen in het sociale domein heeft Jack het concept ‘ikigai’ verbreed naar betekenisgeving in een meer ruimere context en vertaald naar de workshop. Met hulp van de onderwijstrajecten ‘Talenten Expeditie’ van zowel het Reacollege als Pluryn is de workshop in haar huidige vorm doorontwikkeld.
Voor meer informatie, zie www.de-reden-om-op-te-staan.nl
Tot slot
© Jack Fila

Om over na te denken

  • De vraag Wat kan ik voor je doen? wordt Wat kan ik voor je betekenen, vanuit de vakkennis van mijn eigen professionaliteit?
  • Wat doe je als je aan je cliënt vraagt Wat kan ik voor je betekenen? en je krijgt een antwoord dat je niet bevalt?
  • Iemand breekt zijn been. Vraagt de dokter dan: Wat kan ik voor je betekenen?
  • Houdt Wat kan ik voor je betekenen voor de professional in dat hij zich in de relatie tot iedere nieuwe cliënt steeds weer opnieuw moet uitvinden? De weerstanden:
    • Positie binnen het systeem.
    • Bekendheid met de functie.
    • Angst voor de nieuwe rol.
    • Vasthouden aan eigen identiteit.
    • Advies van een arbeidsdeskundige: “Je functie zit niet in een stoel achter een bureau. Zij zit in je hoofd. Speel er mee!”
  • Een warme en zinvolle sociale omgeving is een reden om ’s ochtends op te staan. Het vormt de basis van een rijk en zinvol leven.
  • Je staat ‘s ochtends op als je perspectief hebt; in de hulpsituatie betekent dat perspectief hebben op de juiste hulpverlening.
  • Leidt autonomie en zelfregie tot een ander ‘ikigai’? Oftewel: hoe verandert het ‘ikigai’ onder invloed van maatschappelijke ontwikkelingen? “Wat veranderde er met jouw ikigai toen jij in plaats van 10 uur hulp, ineens maar 5 uur hulp kreeg?”
  • Zorg- en welzijnsorganisaties kantelen. Kantelt de cliënt mee?
  • Transparantie wil zeggen dat je zélf moet denken. De vraag om transparantie is een teken van wantrouwen.
  • Is niet willen ook willen?
  • Is een betekenisvol leven uiteindelijk niet erg saai?
  • Zingeving vóóronderstelt niet zozeer reflectie, maar eerder de wil, het vermogen en de gelegenheid tot reflectie.
  • Vier stappen van zingeving:
    • Erbij horen.
    • Een bijdrage leveren.
    • Jouw verhaal vertellen.
    • Boven het alledaagse uit stijgen.
  • Levenskunst volgend de Oude Grieken (en Michel Foucaullt):
    • Ken jezelf.
    • Ken de omstandigheden waarin jij je bevindt.
    • Ken waar je naartoe wilt.